Dostępne zagadnienia z Pedagogiki ogólnej

Modele uzależnień:
- Medyczny
- Psychologiczny
- Społeczny

 

Medycyna najwcześniej zajęła zajmować się tym problemem.

ALKOHOLIZM

Pierwsza koncepcja choroby stworzona została przez Imanuela Jellineka, który leczył alkoholizm.

Uzależnienie wg. Jellinka – to używanie napojów alkoholowych, przyczyniających się do szkód indywidualnych, społecznych bądź obydwu.

Chorobę alkoholową podzielił na 5 rodzajów:

• typu α

• typu β

• typu γ

• typu Δ

• typu epsilon

Poszczególne typy odróżnił stopniem uzależnienia psychicznego i fizycznego, powikłań i degradacji psychospołecznej.

Alkoholizm typu α – objawy: zależność psychiczna, redukcja stresu przy jego pomocy, tendencje do unikania kontaktów interpersonalnych.

Alkoholizm typu β – cechuje: powikłania somatyczne (nieżyt żołądka, marskość wątroby lub zespół abstynencki)

typu γ – silne wahania na alkohol, zjawisko braku kontroli, zespół abstynencki

typu Δ – wzrost tolerancji na alkohol, zespół abstynencki

Te cztery typy zaliczył do choroby alkoholowej.

typu epsilon- pijaństwo tymczasowe, faza przedwstępna choroby alkoholowej

NARKOMANIA

Pierwsza definicja pod koniec lat 50-tych XX w.

Narkomania - pod tym pojęciem rozumiano stan spowodowany stosowaniem leków i innych substancji psychoaktywnych, które mogą modyfikować jedną lub więcej funkcji żywego organizmu przyczyniając się do jego szkód i ubytków.

Model społeczny:

 

Socjologiczny:

• Koncepcja uzależnień jest 3 –płaszczyznowa:

• uwaga skierowana na przyczyny uzależnień rozpatrywana w kategoriach kryzysu wartości

• uwaga skierowana na społeczno - ekonomiczne konsekwencje zjawiska np. renty, utrzymywanie placówek odwykowych

• uwaga skierowana na badanie rozmiarów spożycia poszczególnych środków i związanych z tym przestępczych czynów.

  Pedagogiczny:

• Zwraca uwagę na negatywne konsekwencje używania środków psychoaktywnych dla rozwoju osobowości człowieka i nieprawidłowości zachodzących w jego rodzinie. Definiuje się tu chorobę jako: chorobę jednostki, rodziny; społeczeństwa, wymagającą podjęcia środków profilaktycznych, terapeutycznych i kompensacyjnych.

Przebieg uzależnienia (cykl):

Rausz - uczucie błogostanu lub wesołości pojawiające się po użyciu środka psychoaktywnego (tzw. rausz pozytywny) lub też uczucie przygnębienia, agresji lub ospałości (rausz negatywny).

Zależność psychologiczna - nieodparta potrzeba zażycia środka pobudzającego po to, aby był rausz. Nasilenie jest zależne od stopnia choroby.

Tolerancja - konieczność zażywania coraz większej ilości środków psychoaktywnych po to, aby był stan rauszu, co pozwoli uniknąć objawów psychologicznych.

Głód psychiczny - jest to przymus zażycia przejawiający się natręctwami myślowymi. Natręctwa oscylują wokół potrzeb zażywania i są silne na tyle, że występuje brak koncentracji na czymś innym.

Zespół abstynencki (zależność fizyczna) – są to szeregi objawów somatycznych pojawiających się po zaprzestaniu zażywania środka. Są to: łzawienie, katar, bóle głowy, dreszcze, bóle brzucha, gorączka, wymioty, łamanie w mięśniach, drgawki, nadmiar potliwości, omamy.

Zależność społeczna - nie musi występować. Jest to uzależnienie się od grupy. Dana osoba uzależnia się od rytuałów i obrzędów związanych z odurzaniem się. Jest tym większa im bardziej nietolerancyjne jest wobec uzależnionych społeczeństwo.

Przyczyny uzależnienia (etnologia uzależnienia):

Medyczne

• biochemiczno - metaboliczne - uzależnienie powstaje jako rezultat zażywania wyłącznie substancji chemicznych

• przyczyny występują z organicznego ukształtowania mózgu

• przyczyny drzemiące w wewnętrznym wydzielaniu organizmu

• skłonności do uzależnień mają osoby z określoną budową wątroby i trzustki

• czynniki genetyczne – uzależnieniom łatwiej ulegają dzieci osób uzależnionych w związku z tym, że rodzą się uzależnione

Osobowościowe:

W psychologii do czynników etiologicznych uzależnień zaliczamy:

• tendencje do redukowania lęków i stresu za pomocą alkoholu

• ekstrawertywne typy osobowości

• określony typ układu nerwowego (pobudzenie przeważa nad hamowaniem)

• zatrzymanie rozwoju osobowości w tzw. stadium dziecięcym, gdzie jest tendencja do zabawy

• zaburzenia między rodzicami a dziećmi zwłaszcza przekątna płci

Środowiskowe:

Socjologia. Przyczyny uzależnień to:

• zjawisko uzależnienia nasila się w warunkach społecznej anomii, czyli wtedy, kiedy jest konflikt pomiędzy wartościami i normami wpajanymi jednostce a tym co jednostka ta obserwuje w realnym życiu.

• propagowanie mody na uzależniony styl życia

Pedagogiczne. To podział na trzy grupy:

• Rodzina:

• nieprawidłowości w środowisku rodzinnym (rodziny patologiczne)

• nieprawidłowe postawy rodzicielskie zwłaszcza nadopiekuńczość lub nadmierny rygor

• błędy wychowawcze popełniane przez rodziców przejawiające się niekonsekwencjami

• brak jednolitej spójności w systemie wartości w rodzinie

• brak zainteresowania dziećmi

• Szkoła:

• brak prowadzenia programu na terenie szkoły

• przeładowanie szkół, na zajęciach brak możliwości obserwacji ucznia

• przeładowania programu szkolnego i zwiększanie wymagań

• zaburzenia w relacjach nauczyciel – uczeń

• Grupa rówieśnicza:

• skłanianie towarzystwa do próbowania środków psychoaktywnych przy braku umiejętności odmawiania

• przynależność do grupy rówieśniczych, w których uzależnienie jest stylem życia.

Konsekwencje uzależnień dzielimy na:

Konsekwencje medyczne:

• powikłania psychiczne i fizyczne, do których należą:

• majaczenie

• drżenie

• tzw. delirium tremens - niepokój, drażliwość lęki, bezsenność, gorączka, drżenie mięśni, języka, zwiększenie potliwości ciała, omamy wzrokowe

• psychozy alkoholowe (skutkiem niedobór witamin B1,PP,D), omamy wzrokowe, ruchowe, słuchowe

• paranoja alkoholowa (zespół OTTELLA), charakteryzują sceny niewierności partnerskiej; występują przeważnie u mężczyzn, towarzyszą mu zaburzenia potencji

• powikłania psychiatryczne – po zażywaniu narkotyków, groźne powikłania występują po środkach halucynogennych, których długotrwałe zażywanie może prowadzić do schizofrenii

• środki wziewne - też mają groźne powikłania; jednorazowy wziew zabija ok. 1000 komórek mózgowych. Długotrwałe zażywanie prowadzi do oligofrenii.

• inne środki (wywołują psychozy) objawy podobne do psychozy alkoholowej, długotrwałe zaburzenia zachowania, zaburzenia charakterologiczne związane z oddziaływaniem na układ nerwowy

• negatywne konsekwencje oddziaływania somatycznego

• zaburzenia w pracy przełyku, trzustki; wątroby, układu oddechowego, zmiany w tchawicy, oskrzelach, płucach i sercu

• najbardziej szkodliwe środki wziewne i pobudzające - zaburzenia w pracy układu nerwowego: uszkodzenia mózgu, niedoczynność różnych części ciała, paraliż .

Konsekwencje społeczne:

Zażywanie zmienia relacje człowieka z otoczeniem. Te relacje zależne są od wieku człowieka.

Młody człowiek np. włącza się do alternatywnych grup niezależnych (alkoholowych, narkotykowych). U osób starszych (50-60 lat) – lekomania. Osoby często czują się odrzucone przez rodzinę, przestają sobie radzić w życiu zawodowym. Alienują się od otoczenia albo tworzą swoiste kliki hipochondryczne, czyli mają swoje choroby i latają od lekarza do lekarza.

Konsekwencje rodzinne:

To zespól objawów pojawiający się u rodziców, partnerów, bliskich przyjaciół i dzieci osób uzależnionych. Cała rodzina, bądź całe otoczenia usiłuje sobie jakoś radzić w sytuacji w jakiej się znalazło. Intencje są dobre, jednak u tych osób pojawia się szereg zaburzeń psychicznych. Jeśli chodzi o zaburzenia u rodziców i partnerów życiowych, należą do nich:

• ukrywanie problemu, w rodzinie, przed otoczeniem

• izolacja rodziny od bliskich osób, aby nie zauważyły one problemu

• chronienie osoby uzależnionej przed ponoszeniem konsekwencji

• odciążanie osoby uzależnionej od wykonywania wszelkich obowiązków domowych

• zaniedbywanie innych członków rodziny i koncentracja całego sposobu jej funkcjonowania na zaspakajaniu potrzeb osoby uzależnionej.

Cztery podstawowe postawy u dzieci (schematy zachowań):

1. Bohater rodziny - przejmuje obowiązki domowe. Opiekuje się młodszym rodzeństwem i rodzicami. Ponad to bardzo często przejmuje odpowiedzialność za zachowanie uzależnionego. Wywiązuje się ze wszystkich powierzonych mu zadań. Przesadnie stara się uzyskać akceptacje innych. Dzieci te najtrudniej się rozpoznaje.

2. Kozioł ofiarny – przeciwieństwo bohatera. Stara się skoncentrować na sobie uwagę otoczenia, aby odciągnąć ją od pijanego rodzica. Dziecko emocjonalne. Identyfikuje się z uzależnionym i ma z nim dobry kontakt. Bardzo często ma kłopoty w nauce i popada w konflikt z prawem.

3. Zagubione dziecko – niewidzialne dziecko. Strategia funkcjonowania tych osób polega na wycofywaniu się z życia rodzinnego i unikania wszelkiej konfrontacji. Postawa wyuczonej beznadziejności i ucieczka przed światem. Dzieci takie uciekają bardzo często w różnego rodzaju uzdolnienia.

4. Maskotka - modelem zachowania tych dzieci jest rozładowywanie napięcia w rodzinie poprzez przymilanie się, dowcip, itp. Dzieci takie mają kłopoty z koncentracją uwagi, podejmowaniem decyzji, pozostają niedojrzałe emocjonalnie, zachowują się agresywnie.

Profilaktyka, terapia i leczenie uzależnień:

Profilaktyka. Termin ten rozumiemy:

• Profilaktyka I rzędową. To zapobieganie używania substancji psychoaktywnych przez dzieci i młodzież, polegające na uświadomieniu im przyczyn, konsekwencji, sposobu uzależnienia i rodzajów środków psychoaktywnych, które powinno mieć miejsce w ich naturalnym środowisku wychowawczym np.: szkoła, rodzina, grupa.

• Profilaktyka II rzędowa. Dotyczy ona ogółu działań zapobiegawczych wobec używania środków psychoaktywnych prowadzonych wobec osób, które próbowały już tych środków. Działania takie powinny prowadzić osoby posiadające profesjonalne przygotowanie np. pedagog szkolny, terapeuta, itp.

• Profilaktyka III rzędowa lub profilaktyka zapobiegania nawrotom choroby. Rozumiemy ogół działań wokół osób już uzależnionych, które przestały używać. Taki rodzaj działań profilaktycznych prowadzą wyspecjalizowane instytucje rehabilitacyjne, readaptacyjne dla osób uzależnionych np.: Monar, Placówka Służby Zdrowia. Mogą prowadzić ją pedagodzy, ale po kursach.

Sposoby prowadzenia działań profilaktycznych – 3 poziomy:

• I poziom: pogadanki, spotkania młodzieży prowadzone przez neofitów (ci co brali ale obecnie nie biorą), projekcje medialne, konkursy, gry, realizacja gotowych programów profilaktycznych.

• II poziom: rozmowy indywidualne (terapeutyczne), na których pedagog stara się wraz z dzieckiem bądź młodzieńcem pracować nad likwidacją przyczyn, które doprowadziły do uzależnienia. Grupy terapeutyczne (5 - 10 osób).

• III poziom: grupy profilaktyczno - terapeutyczne (praca nad problemami dnia codziennego). Terapia grupowa (utrzymanie stałego kontaktu z prowadzącym). Mogą prowadzić pedagodzy po kursach.

Działania lecznicze:

Usuwanie toksyn wynika z zażywania środków psychoaktywnych. Motywuje się pacjenta do terapii:

Alkoholizm - odwyk składa się z dwóch etapów:

• Pierwszy tzw. piekło (pododdział diagnostyczny, na którym pracuje się nad rozpoznaniem stopnia zatrucia organizmu i problemów psychicznych pacjenta)

• Drugi to leczenie oddziałowe (oczyszczanie organizmu, leczy się choroby somatyczne, motywuje do podjęcia terapii, jest leczeniem otwartym)

Narkomania – również składa się z dwóch etapów:

• Pierwszy etap – tzw. detoks, trwa 2-3 tygodnie. Oczyszcza się z toksyn, motywuje, pomaga się znaleźć odpowiedni ośrodek o charakterze rehabilitacyjno - readapcyjnym.

• Drugi etap - pobyt w ośrodku, trwa 2-3 lata; placówka zamknięta.

Terapia uzależnień:

Jest to prowadzenie szeregu działań o charakterze poradniczym, diagnostycznym, terapeutycznym, mającym na celu pomoc jednostce w przetrwaniu objawów uzależnienia i zagrożenia uzależnienia. Terapię dzielimy na kilka rodzajów:

• terapia indywidualna – mająca charakter rozmowy pomiędzy terapeutą a osobą uzależnioną

• terapia grupowa - mająca charakter rozmowy pomiędzy grupą osób uzależnionych i terapeutą

• terapia samopomocowa - mająca charakter rozmowy pomiędzy grupami uzależnionymi, nie ma terapeuty

• psychoterapia - polega na indywidualnej rozmowie terapeuty z klientem, rozwiązywanie problemów poprzez cofanie się w przeszłość i analizowanie poprzez pryzmat tej przeszłości indywidualnych problemów

• socjoterapia - to rodzaj terapii grupowej, prowadzonej z terapeutą opartej na odgrywaniu historii i uczeniu się jak je rozwiązać.

Pomoc osobom uzależnionym:

Pozarządowe instytucje świadczące pomoc osobom uzależnionym, są to grupy samopomocy – anonimowi narkomani, AA. Grupy takie mają status wspólnot niezależnych materialnie, ideologicznie, religijnie, politycznie. Powstały w 1935 r. w U.S.A., a w połowie lat 80-tych zaczęły masowo powstawać w Polsce. Program powrotu do zdrowia w takich grupach oparty jest na regularnym i systematycznym uczestnictwie w meetingach. Realizuje się program 12 kroków - 12 tradycji i ciągłej samorealizacji poprzez pracę nad sobą i pomoc innym. Meetingi – spotkania, które odbywają się najczęściej w prywatnych mieszkaniach lub w placówkach leczniczo – odwykowych. Trwają ok. 2 h, a obowiązują na nich konkretne zasady:

• nie wolno używać nazwisk, ujawniać adresów itp.

• każdy chory przedstawia się imieniem z przedrostkiem uzależniony

• nie wolno zabierać głosu pod wpływem alkoholu lub narkotyków

• obowiązuje pełna anonimowość – tajemnica zasłyszanych informacji

• uczestnicy grupy powinni przyjść na spotkanie z własnej woli, a ponadto wyrazić chęć pomocy innym

• wolno mówić tylko o sobie i swoich doświadczeniach

• nie wolno przywoływać cudzych wypowiedzi i oceniać innych ludzi

• w tzw. meetingach zamkniętych mogą uczestniczyć wyłącznie osoby uważające siebie za uzależnionych

• w meetingach otwartych mogą uczestniczyć krewni, znajomi, osoby bliskie i zainteresowane tą tematyką.

12 kroków – 12 tradycji

Kroki odnoszą się do pracy podjętej w grupie i zawierają następujące wskazówki:

• uznanie własnej choroby i wynikającej z niej bezsilności

• odzyskanie wiary w możliwość wyzdrowienia przy pomocy grupy

• uwierzenie w coś lub kogoś (siła wyższa) kto pomoże w leczeniu

• dokonanie gruntownej analizy moralnej własnych zachowań

• zaakceptowanie i zrozumienie popełnianych w życiu błędów

• praca nad likwidacją wad charakteru

• naprawienie szkód wyrządzonych innym osobom w trakcie uzależnienia czynnego

• analiza obecnego życia i popełnionych w nim błędów

• naprawianie błędów na bieżąco

• konieczność ciągłej pracy nad sobą

• konieczność pomocy innym

12 tradycji – są to wskazówki zawierające funkcjonalne zasady odnoszące się do grupy:

• Preferowanie dobra zbiorowego nad dobrem indywidualnym.

• Możliwość pełnienia ról funkcjonalnych.

• Trwanie w zdrowiu i pomoc innym w jego utrzymaniu.

• Niezależność materialna, polityczna, religijna.

• Konieczność świadczenia pomocy – honorowo.

• Możliwość tworzenia, sformalizowania struktur organizacyjnych.

• Konieczność zachowania anonimowości.

• Samodoskonalenie – praca nad sobą:

• Uzależniony pod koniec każdego dnia analizuje wszystkie czyny popełnione w ciągu dnia. Odpowiada sobie na następujące pytania:

czy byłem dziś uczciwy?

czy starałem się zachować zdrowie?

czy myślałem o zażyciu środka psychoaktywnego?

czy zrobiłem coś wartościowego dla siebie?

czy zrobiłem coś wartościowego dla innych?

czy moje zachowanie było przemyślane?

czy zrobiłem coś wartościowego dla własnej osobowości?

czy zrobiłem coś wartościowego dla rozwoju swojego ciała?

czy nikogo nie skrzywdziłem i uraziłem?

 

Program na 24 h – zawarte są w nim pytania, które stanowią temat do rozmów na cotygodniowe spotkania grupowe.

Gestorzy – zakładają grupę samopomocy na danym terenie, aby pomoc sobie i innym.

Rzecznicy – osoby, które pracują w grupie i reprezentują jej interesy na zewnątrz.

Sekretarze - osoby protokołujące spotkanie, zapisują ich przebieg i prowadzą dokumenty grupy.

Inne osoby funkcyjne - ich liczba zależna jest od wielkości grupy np. przedstawiciel do spraw współpracy z mediami, kolporterzy.

Sponsorzy - osoby wspierające psychicznie, osoby krócej zdrowiejące.

Uczestnicy - osoby uczestniczące w spotkaniu.